است چون : سبحان و قربان و فصلان ( 1 ) ، و بيشتر در مصدر فعّل آيد به تشديد « عين » . امّا « كتاب » في قوله تعالى : الم ذلِكَ الْكِتابُ ( 2 ) . . . و اين لفظ نيز مصدر است ، « كالقيام و الصيام » و گفته‌اند : « فعال » است به معنى « مفعول » ، چون : « كتاب » حجّت كه به معنى « محسوب » است و « لباس » كه به معنى « ملبوس » است . و اين لفظ در قرآن و كلام عرب بر وجوه آمد ( 3 ) . به معنى « فرض » آيد ( 4 ) ، في قوله تعالى : كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ ( 5 ) . . . ، اى فرض عليكم . و « كتاب » حجّت باشد في قوله تعالى : فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ ( 6 ) . . . ، اى بحجّتكم . و كتاب به معنى اجل آيد ( 7 ) في قوله تعالى : وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ ( 8 ) ، اى اجل . و « كتاب » به معنى حكم آيد ( 9 ) في قول النّبى - صلى اللَّه عليه و سلَّم : سأقضي بينكم بكتاب اللَّه ، اى به حكم اللَّه ( 10 ) ، قال الشّاعر : و مال الولاء بالبلاء فملتم و ما ذاك قال اللَّه إذ هو يكتب اى يقضي و يحكم . و « كتاب » به معنى مكاتبت سيّد باشد بنده اش را ( 11 ) ، في قوله تعالى : وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ ( 12 ) . . . ، و اين مصدر « فاعل » باشد به معنى « مفاعله » ، چون : جدال ، و خصام ، و قتال ، به معنى « مجادله » ، و « مقاتله » ، و « مخاصمه » ( 13 ) . و اصل او جمع باشد ، من قولهم : « كتبت البغلة اذا جمعت بين شفرتيها ( 14 ) بحلقة » . و لشكر را « كتيبه » گويند ( 15 ) از آن جا كه مجتمع باشد .

--> ( 1 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، « فصلان » در مآخذ لغت عرب به عنوان مصدر نيامده است ، احتمال تحريف كلمه مىرود ، « فصلان » جمع فصيل است . ( 2 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 1 و 2 . ( 3 ) . مب ، مر : آمده است . ( 4 ) . مج ، آج ، لب ، فق ، وز : آمد ، مب : آمده است . ( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 183 . ( 6 ) . سورهء صاف ( 37 ) آيهء 157 . ( 7 ) . مج ، آج ، لب ، فق ، وز : آمد ، مب ، مر : آمده است . ( 8 ) . سورهء حجر ( 15 ) آيهء 4 . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : آمد . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز دب و . ( 11 ) . آج ، لب ، فق ، مب : باشد به بنده اش . ( 12 ) . سورهء نور ( 24 ) آيهء 33 . ( 13 ) . مب باشد . ( 14 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، ظاهرا صورت صحيح كلمه « شفريها » مىباشد . ( 15 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز دب : خوانند .